Nga Qamil Gjyrezi

Zija Çela është një nga shkrimtarët më të njohur të letërsisë së sotme shqiptare. Ai dallohet për romanet, novelat, por ka shkruar edhe shumë tregime dhe ese letrare.

U lind më 25 mars 1946 në qytetin e Shkodrës. Ishte fëmija i shtatë në një familje ku i ati ishte punëtor dhe e ëma shtëpiake. Megjithëse kaloi një fëmijëri dhe rini të vështirë, pasi babai i vdiq kur ishte vetëm pesë vjeç, ai arriti të diplomohej në Universitetin e Tiranës për letërsi.

Pas diplomimit u emërua mësues në fshatrat malore të Kukësit. Në këtë krahinë veriore punoi për shumë vite dhe, pasi u bë i njohur me librat e tij, u transferua në kryeqytet. Në Tiranë punoi si redaktor në revistën letrare “Nëntori”, ndërsa nga viti 1984 deri në vitin 1990 ishte kryeredaktor i gazetës letrare “Drita”.

Në vitet ’90 kjo gazetë luajti një rol të rëndësishëm në lëvizjen intelektuale për përmbysjen e sistemit totalitar. Me vendosjen e pluralizmit, Zija Çela u bë drejtor i shtëpisë botuese “Letrat”, ku e nisi veprimtarinë me botimin e romanit “Përbindëshi” të Ismail Kadaresë, një vepër që kishte qenë e ndaluar nga regjimi i mëparshëm.

Në vitin 2000 e gjejmë kryeredaktor të së përjavshmes “Albania e Vogël”, suplement letrar i gazetës së përditshme “Albania”. Njëkohësisht, si eseist dhe publicist i njohur, Çela e ushtroi profesionin e shkrimtarit të lirë.

Si autor, ai u bë i njohur fillimisht me librat me tregime, të cilat u pasuan nga romanet e tij, duke spikatur veçanërisht me triptikun “Gjaku i Dallëndyshes”, “Gjysma e Xhokondës” dhe “Banketi i Hijeve”.

Më herët kishte botuar romanet “Një verë pa lamtumirë” dhe “Mali i tejdukshëm”, i cili, për realizmin e fortë dhe modernitetin e formës, është cilësuar si një rebelim i autorit ndaj metodës së realizmit socialist. Autori është fitues i disa çmimeve letrare.

Në qershor të vitit 2005, së bashku me bashkëshorten, Çela u zhvendos në Itali për t’i qëndruar pranë të birit, Dritanit, i cili u sëmur me kancer dhe ndërroi jetë nëntë muaj më vonë. Duke pasur si protagonist të birin, i njohur gjerësisht në Shqipëri si përkthyes nga italishtja, kësaj ngjarjeje tragjike shkrimtari do t’i kushtonte librin “Për dashurinë shkruhet pas vdekjes”.

Ky libër u prit me interes të veçantë nga opinioni publik dhe u vlerësua nga kritikët si një nga veprat më të arrira të këtij lloji, një elegji në prozë me vlera të veçanta artistike.

Në vitin 2016, Presidenti i Shqipërisë, Bujar Nishani, e nderoi shkrimtarin me urdhrin “Nderi i Kombit”. Motivacioni ishte: “Në vlerësim të figurës së tij të shquar si përfaqësues i denjë dhe i veçantë i letrave bashkëkohore shqipe, si dhe të kontributit të spikatur e të rrallë si eseist dhe publicist.”

Krijimtaria e Zija Çelës shtrihet në më shumë se katër dekada e gjysmë dhe përfshin afro 25 vepra, shumë prej të cilave janë vlerësuar me çmime të ndryshme.

Semiotika e librit “Koka mbi katror”

Elementi më interesant semiotik në librin “Koka mbi katror” është vetë metafora e titullit. Libri paraqitet si një ngritje e kokës mbi “katrorin” e faqes së letrës, pra si kalimi nga hapësira e ngushtë e shkrimit drejt vëzhgimit të botës dhe të krijuesve të tjerë.

Autori e koncepton veprën si një dialog me letërsinë dhe me bashkëkohësit e tij, jo si një akt të izoluar krijimi.

Interpretim semiotik i shkurtër

  • Koka = vetëdija, reflektimi, gjykimi kritik.
  • Katrori = faqja e librit, kufiri fizik i shkrimit, hapësira e krijimit.
  • Ngritja e kokës = kalimi nga vetja te tjetri, nga monologu te dialogu kulturor.
  • Kuptimi i thellë = shkrimtari nuk është vetëm prodhues tekstesh, por edhe lexues, dëshmitar dhe interpretues i kohës së tij.

Te krijimtaria e Zija Çelës vihet re shpesh një semiotikë e kufirit. Personazhet, situatat dhe metaforat e tij ndodhen ndërmjet dy gjendjeve:

  • reales dhe imagjinares;
  • kujtesës dhe harresës;
  • heshtjes dhe fjalës;
  • vetmisë dhe komunikimit.

Kjo përbën idenë e “kufirit që kapërcehet”, një nga shenjat më origjinale të universin letrar të Çelës.

Në rastin e “Koka mbi katror”, kufiri është mes shkrimit dhe jetës. Katrori simbolizon tekstin, ndërsa koka që ngrihet mbi të simbolizon njeriun që kërkon kuptim përtej tekstit.

Në një lexim semiotik, “Koka mbi katror” paraqet figurën e intelektualit që kapërcen kufijtë e shenjës së shkruar për të hyrë në dialog me universin kulturor. Koka bëhet shenjë e vetëdijes interpretuese, ndërsa katrori shenjë e hapësirës së kufizuar të tekstit. Marrëdhënia mes tyre prodhon kuptimin e lirisë krijuese dhe të komunikimit kulturor.

Mendoj se kjo ide e “kufirit që kapërcehet” është një nga shenjat më origjinale dhe më të dallueshme në universin letrar të Zija Çelës.