Nga Qamil Gjyrezi

A tingëllon muzika e Harapit si poezi?

Pasi lexova një punim me vlera të veçanta shkencore të studiuesit Prof. Dr. Sc. Akil Mark Koci, me titull “Përmasat e personalitetit të Harapit”, vendosa të shkruaj diçka mbi veprën dhe natyrën epistemologjike (kuptimore) dhe teorike të artit të Tonin Harapit.

Qëllimi i këtij shkrimi është të studiojë gjuhën muzikore të Harapit, si dhe simbolikën e asaj që mund të quhet “poezia muzikore” e tij, një aspekt që trajtohet nga semiotika e muzikës. Në këtë kontekst lind pyetja: a mund të konsiderohet muzika e Harapit një formë poezie e shprehur përmes tingullit?

Një studiues i filozofisë së muzikës shkruan:

“Dikush mund të thotë se muzika është arti i tingullit të organizuar, por edhe ky koncept është mjaft i gjerë, duke pasur parasysh poezinë, e cila gjithashtu mbetet një tingull i organizuar, por nuk është muzikë.”

Po a tingëllon vërtet muzika e Harapit si poezi? Mendoj se studimet e semiotikës së muzikës mund të na japin një përgjigje për këtë hipotezë.

Semiotika, ose semiologjia e muzikës, është studimi i shenjave, kuptimit dhe komunikimit të tyre në raport me muzikën. Shprehja latine “Aliquid stat pro aliquo” nënkupton se një shenjë qëndron në vend të diçkaje tjetër dhe na çon drejt një kuptimi që e tejkalon vetveten.

Gjatë shekullit XX, studiuesit e kësaj fushe filluan ta trajtonin muzikën si një gjuhë të veçantë komunikimi. Semiotika studion zhvillimin e debatit mbi muzikën si sistem shenjash dhe si sistem komunikues, duke e konsideruar atë jo thjesht si strukturë tingujsh, por edhe si bartëse kuptimesh.

Semiotika e muzikës u zhvillua veçanërisht gjatë viteve ’70, duke u mbështetur në kontributet e Roland Barthes për imagjinatën dhe Christian Metz për kinemanë. Ajo propozon studimin e muzikës si një gjuhë jo-verbale, duke zbatuar parimet e semiotikës së përgjithshme të Ferdinand de Saussure.

Ndryshe nga muzikologjia tradicionale e shekullit XIX, semiotika e muzikës e konsideron muzikën si bartëse përmbajtjesh dhe domethëniesh. Eero Tarasti e përcakton muzikën si një sistem ikonik që nuk reduktohet në kategori jashtëmuzikore. Jean-Jacques Nattiez pranon karakterin simbolik të veprimit muzikor në tri nivele: poetik (kompozitori), estetik (dëgjuesi) dhe neutral (vepra në materialitetin e saj). Ndërsa Gino Stefani mbështet një perspektivë pragmatike, duke vënë në dukje rolin që luajnë kompetencat e ndryshme të aktorëve në procesin e krijimit të kuptimit.

Në rastin e Tonin Harapit, gjatë procesit krijues muzika bëhet një me shpirtin e poezisë, me dëgjuesin dhe me vetë materialitetin e tingullit. Për Harapin, muzika kishte natyrën e poezisë dhe, në njëfarë mënyre, edhe të pikturës. Kur kompozonte, ai dukej sikur i mendonte tingujt si fjalë dhe ngjyra.

Vepra e tij ka shijen e poezisë në disa plane njëherësh: në planin estetik, si perceptim shqisor; në planin artistik, si artikulim; dhe në planin gjuhësor, ku fjalitë muzikore lidhen me njëra-tjetrën për të krijuar kuptim dhe komunikim.

Studiuesi Akil Koci shkruan në veprën “Përmasat e personalitetit të Harapit”:

“Tonini theksonte se mund të hasësh edhe ndonjë shprehje me kuptim të figurshëm, si tingëllimë harmonike, çka nis t’i afrohet më shumë konceptit tim.”

Më tej ai citon Harapin:

“Ka diçka që bashkon mendimet dhe ndjenjat e mia: veçanërisht poezia, si rrjedhojë e alternimeve, ritmit, kadencës dhe tingëllimës së vargjeve.”

Këto fjalë dëshmojnë se Harapi e perceptonte muzikën dhe poezinë si dy forma të afërta të shprehjes artistike.

Edhe kompozitori i madh rus Igor Stravinsky, përmes perceptimit shqisor dhe imagjinatës, u atribuonte tingujve muzikorë ngjyra të caktuara. Edhe pse Harapi konsiderohet kryesisht një kompozitor realist, në krijimtarinë e tij mund të dallohen elemente ekspresioniste, sidomos në lidhjen që ai krijon mes tingullit, ngjyrës dhe fjalës. Ky ekspresionizëm mbetet i përmbajtur, i brendshëm dhe shpeshherë latent.

Formimi i tij në traditën muzikore ruse ndikoi ndjeshëm në mënyrën se si ai perceptonte dhe artikulonte muzikën. Edukimi artistik i dha atij një gjuhë të pasur shprehëse dhe një ndjeshmëri të veçantë ndaj kuptimit të tingullit.

E gjithë krijimtaria e Harapit për piano, orkestër dhe zë tingëllon si një poezi e mirëfilltë. Ai i dha gjuhës muzikore ritmin e poezisë, duke bashkuar vargun me notën dhe fjalën me melodinë.

Pavarësisht ritmit të shpejtë apo të ngadaltë, karakterit realist apo ekspresionist, teknika e tij pianistike transmeton gjithmonë mesazhe poetike. Muzika e Harapit flet, komunikon dhe krijon dialog me dëgjuesin.

Pikërisht për këtë arsye ai konsiderohet një nga kompozitorët më të dashur shqiptarë. Mund të thuhet se Harapi ishte një “poet liriko-epik i muzikës shqiptare”, sepse ai komunikoi me publikun përmes artit të tij me të njëjtën fuqi që poeti komunikon përmes fjalës.

Vetë Harapi shprehej me modesti:

“Po përpiqem t’u shfaq ndonjë mendim se si e shoh unë muzikalitetin.”

Ky pohim përmbledh më së miri natyrën e tij krijuese: një artist që e shihte muzikën jo vetëm si tingull, por edhe si mendim, ndjenjë dhe poezi.

Semiotika e Tonin Harapit: muzika si fjalë dhe fjali

Një semiotikë e muzikës mund të përkufizohet si studimi i komunikimit muzikor, në të njëjtën mënyrë që linguistika studion komunikimin verbal. Në këtë kuptim, muzika nuk është thjesht organizim tingujsh, por edhe një sistem shenjash që transmeton kuptime, emocione dhe përvoja estetike.

Studiuesi italian Umberto Eco, në debatet e tij mbi semiotikën dhe imagjinaren artistike, propozon një model sintaksor për dëgjimin dhe leximin e muzikës. Ai vëren se:

“Ekzistonte një hezitim për të pranuar se muzika kishte qartësisht një dimension sintaksor, por jo domosdoshmërisht një dimension semantik.” (Eco, 2004)

Megjithatë, zhvillimi i semiotikës së muzikës tregoi se muzika nuk mund të reduktohet vetëm në strukturë. Ajo mbart edhe kuptime, simbole dhe domethënie.

Në këtë këndvështrim, Tonin Harapi shfaqet si një kompozitor me një ndjeshmëri të veçantë semiotike. Arti i tij është njëkohësisht i thjeshtë në komunikim dhe i thellë në përmbajtje. Pikërisht kjo dukuri të shtyn të pyesësh se si një muzikë kaq e drejtpërdrejtë mund të mbartë një botë kaq të pasur kuptimesh.

Qëllimi i këtij studimi është të analizojë domethëniet e lirikës dhe epikës në krijimtarinë e Harapit. Përmes kuptimit të muzikës së tij, mund të afrohemi më shumë me mendimin, shpirtin dhe universin estetik të kompozitorit.

Megjithëse muzika ndërtohet mbi një organizim sintaksor të tingujve, ajo mund të perceptohet edhe si një formë pikture. Në veprën e Harapit, tingulli krijon peizazhe, personazhe dhe situata artistike. Koloriti i melodive, harmonia dhe ndërthurja e tingullit me emocionin krijojnë përshtypjen e një bote të vizatuar me nota.

Siç shkruan Akil Koci:

“Mbresa që na lë muzika e Tonin Harapit nuk ka të bëjë vetëm me përmasat e gjinisë në të cilën kompozon, por ajo mund të përftojë, qoftë edhe brenda disa çasteve, një imazh aq të veçantë, të vizatuar me aq elegancë.”

Nëse muzika e Prenkë Jakovës perceptohet shpesh si terapeutike dhe dramatike, muzika e Harapit është më tepër gjuhësore, përshkruese dhe simbolike. Ajo ka tekstin dhe kontekstin e saj, domethënien dhe domethënësin e saj.

Para disa vitesh pata rastin të bisedoja me një kritik arti italian, i cili më tha:

“Është shumë e rëndësishme të promovohen gjithmonë arritjet lokale, pavarësisht se ato kanë marrë vlera kombëtare dhe ndërkombëtare.”

Kjo vlen edhe për Tonin Harapin. Megjithëse veprimtarinë e tij artistike e zhvilloi kryesisht në Tiranë dhe u formua në Moskë, ai mbetet një figurë që lidhet ngushtë me qytetin e lindjes, Shkodrën, e cila përbën një pjesë të rëndësishme të identitetit dhe kujtesës së tij kulturore.

Harapi qëndron në panteonin e kompozitorëve shqiptarë. Vepra e tij karakterizohet nga një frymëmarrje e gjerë artistike, nga një gjuhë e pasur dhe nga një komunikim i drejtpërdrejtë me dëgjuesin.

Mesazhi i muzikës së tij është tërheqës pikërisht sepse ndërtohet mbi idenë e muzikës si poezi. Për Harapin, tingulli kishte vlerën e fjalës. Ai e konceptonte muzikën si një formë artikulimi estetik, ku nota fiton peshën e një fjale dhe melodia organizohet si një fjali.

Harapi ishte një muzikant tipik liriko-epik. Në veprën e tij bashkëjetojnë ndjeshmëria lirike dhe fryma epike. Megjithatë, ajo që bie më shumë në sy është forca e lirizmit.

Lirizmi nuk është thjesht një karakteristikë estetike e muzikës së tij; ai është një mënyrë e të menduarit dhe e të perceptuarit të botës. Harapi e përjeton, e artikulon dhe e shndërron lirizmin në gjuhë muzikore.

Akil Koci sjell një vëzhgim interesant mbi mënyrën se si Harapi e kuptonte interpretimin vokal:

“Këngëtarët, sipas Tonin Harapit, duhej të fitonin tiparet e një aktori lirik. Mishërimi i personazhit i paraprinte gjithmonë bukurisë së këngës apo të aries. Sipas tij, ndryshimi i vetëm ndërmjet aktorit dramatik dhe atij lirik është se i pari shprehet duke folur, ndërsa i dyti duke kënduar.”

Ky koncept tregon se për Harapin muzika ishte një formë komunikimi njerëzor, e krahasueshme me teatrin dhe poezinë.

Poezia lirike është forma artistike që shpreh ndjenjat dhe emocionet personale. Në lashtësi ajo shoqërohej me tingujt e lirës. Ndërsa epika, e cila vjen nga fjala greke epos, nënkupton fjalën, rrëfimin dhe poemën.

Këto dy kategori artistike, lirika dhe epika, shërbejnë si udhërrëfyese për të kuptuar krijimtarinë e Harapit. Ai ndërtoi një lloj “poezie muzikore”, ku emocionet individuale dhe rrëfimi kolektiv bashkohen në një gjuhë të vetme artistike.

Në këtë kuptim, Harapi mund të quhet me të drejtë një poet i muzikës shqiptare. Ai e imagjinonte dhe e përjetonte poezinë shqiptare si një burim frymëzimi të pashtershëm.

Jo rastësisht, Nasho Jorgaqi shkruan:

“Në përfytyrimin tim, poezia lirike shqipe gjithnjë i ka përngjarë një orkestre, e cila ka përftuar muzikë të shpirtit e të botës shqiptare.”

Për Harapin, kjo marrëdhënie ishte edhe më e ngushtë. Nëse për Jorgaqin poezia tingëllon si muzikë, për Harapin muzika vetë bëhet poezi.

Në të gjithë krijimtarinë e tij, ai përshkruan natyrën, psikologjinë njerëzore, virtytet, historinë dhe filozofinë e qytetit të tij. Muzika e tij është e mbështetur fort në tabanin kombëtar dhe në motivet popullore shqiptare.

Ai nuk la pa përfshirë në artin e tij peizazhin, kujtesën dhe shpirtin e Shkodrës dhe të Shqipërisë. Përmes tingujve, ai poetizoi realitetin dhe i dha atij një dimension të ri kuptimor.

Krijimtaria e Harapit shquhet për frymëzim, fantazi dhe inteligjencë muzikore. Kjo inteligjencë artistike mund të quhet edhe inteligjencë poetike, pasi arrin të ndërthurë mendimin dhe emocionin në një gjuhë të vetme estetike.

Muzika e tij është lirike, por njëkohësisht e pasur me ide dhe domethënie. Pikërisht kjo e bën atë një nga figurat më të rëndësishme të muzikës shqiptare të shekullit XX.