Nga Qamil Gjyrezi
Në vitin 1994 zhvillova në Shkodër një koncert me muzikantë të Akademisë së Arteve në Tiranë, në Qendrën Kulturore “Pjetër Gaci”, kushtuar përfaqësuesve të Shkollës së Dytë Vjeneze: Arnold Schoenbergut, udhëheqësit dhe pionierit të saj, si dhe nxënësve të tij të shquar Alban Berg dhe Anton Webern. Koncerti u prit shumë mirë nga publiku, pasi përbënte një risi artistike për kohën dhe sillte në Shkodër një kapitull të rëndësishëm të modernizmit muzikor evropian.
Modernizmi në muzikë është një qëndrim estetik që qëndron në themel të ndryshimeve të mëdha që ndodhën në gjuhën muzikore në fundin e shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX. Kjo periudhë karakterizohet nga sfidimi dhe rishikimi i kategorive tradicionale muzikore, si dhe nga kërkimi i mënyrave të reja të organizimit të harmonisë, melodisë, ritmit dhe tingullit.
Fjala që lidhet më ngushtë me modernizmin është inovacioni. Një nga tiparet themelore të tij është ajo që studiuesit e quajnë “shumësi gjuhësore”, që do të thotë se nuk ekziston një stil i vetëm dominues. Përkundrazi, modernizmi përfshin një larmi qasjesh dhe eksperimentesh artistike.
Në qendër të mendimit modernist qëndron bindja se muzika nuk është një fenomen statik, i mbështetur në të vërteta të pandryshueshme, por një art që zhvillohet historikisht dhe transformohet vazhdimisht. Siç thekson muzikologu Edward Campbell, modernizmi e vendos përparimin dhe inovacionin në zemër të krijimtarisë muzikore.
Shembuj të qartë të këtij transformimi janë refuzimi i tonalitetit tradicional nga Arnold Schoenberg në veprat e tij kromatike, post-tonale dhe dymbëdhjetëtonëshe, si dhe eksperimentet ritmike të Igor Stravinskit, i cili u largua nga simetria klasike e ritmit.
Shumica e studiuesve e konsiderojnë modernizmin muzikor si një periudhë që shtrihet afërsisht nga viti 1890 deri në vitin 1930. Pas kësaj periudhe, në historiografinë muzikore fillon të përdoret termi “postmodernizëm”. Muzikologu Carl Dahlhaus e përshkruan modernizmin si një “pikë të dukshme të ndërprerjes historike”, një periudhë në të cilën ndodh një transformim rrënjësor i mendimit dhe i gjuhës muzikore.
Në të njëjtën linjë, studiuesi finlandez Eero Tarasti e përkufizon modernizmin përmes shpërbërjes së tonalitetit tradicional dhe kërkimit të sistemeve të reja organizuese, si atonaliteti, politonaliteti dhe format e tjera të tonalitetit të transformuar.
Ndërkohë, studiues të tjerë kanë propozuar një kuptim më të gjerë të modernizmit, duke e parë atë jo vetëm si emancipim të disonancës, por si një proces të vazhdueshëm testimi të kufijve estetikë të artit muzikor. Daniel Albright e konsideron modernizmin si një “sprovë të kufijve të ndërtimit estetik”, duke përfshirë rryma si ekspresionizmi, neoklasicizmi, futurizmi dhe objektiviteti i ri.
Dirigjenti dhe studiuesi Leon Botstein e sheh modernizmin si pasojë të bindjes së kompozitorëve të shekullit XX se mjetet e shprehjes muzikore duhet të pasqyrojnë karakterin e ri të epokës së tyre. Përparimet në shkencë, teknologji, urbanizim dhe industrializim ndikuan drejtpërdrejt në mënyrën se si artistët e konceptonin muzikën.
Shkolla e Dytë Vjeneze
Një nga zhvillimet më të rëndësishme të modernizmit ishte krijimi i Shkollës së Dytë Vjeneze në fillim të shekullit XX. Kjo shkollë çmontoi harmoninë tonale tradicionale dhe e orientoi muzikën drejt ekspresionizmit dhe modernizmit radikal.
Figura qendrore ishte Arnold Schoenberg, ndërsa nxënësit e tij më të rëndësishëm ishin Alban Berg dhe Anton Webern. Ata zhvilluan fillimisht atonalitetin dhe më pas teknikën e njohur dymbëdhjetëtonëshe (serializmin), ku të dymbëdhjetë notat e shkallës kromatike trajtohen me rëndësi të barabartë.
Trashëgimia e kësaj shkolle ishte e jashtëzakonshme, pasi ajo ndryshoi përgjithmonë rrjedhën e muzikës artistike të shekullit XX dhe krijoi forma të reja të shprehjes së psikologjisë njerëzore përmes tingullit.
Alban Berg, bashkimi i emocionit me rigorozitetin formal
Alban Berg (1885–1935), kompozitor austriak dhe një nga figurat më të rëndësishme të Shkollës së Dytë Vjeneze, mbetet ndoshta përfaqësuesi më i afërt me publikun e gjerë.
Muzika që rrjedh nga shkolla e Schoenbergut shpesh është perceptuar si e vështirë për t’u kuptuar nga publiku. Megjithatë, veprat e Bergut kanë arritur të fitojnë një pranim më të madh, ndoshta sepse ai ruajti më shumë elemente të atmosferës së romantizmit të vonë sesa kolegët e tij.
Për Bergun, shprehja e gjendjeve më të thella shpirtërore mbeti gjithmonë vlera më e rëndësishme artistike. Edhe kur përdor teknikën dymbëdhjetëtonëshe të Schoenbergut, në krijimtarinë e tij mund të vërehen ende referenca të fshehta tonale dhe elemente jashtëmuzikore që ndihmojnë komunikimin emocional me dëgjuesin.
Vepra të tilla si “Suita Lirike” dhe “Koncerti për Violinë” dëshmojnë këtë aftësi të jashtëzakonshme për të ndërthurur disiplinën formale me ndjeshmërinë emocionale.
Megjithatë, do të ishte gabim të shihej Bergu thjesht si një vazhdues i romantizmit. Ai ndërtoi një gjuhë muzikore tepër të sofistikuar, ku ekspresiviteti maksimal lidhet ngushtë me një organizim formal rigoroz. Në shumë aspekte, ai e tejkaloi edhe vetë Schoenbergun dhe Webernin në aftësinë për të bashkuar individualitetin artistik me strukturën kompozicionale.
Për këtë arsye, Alban Berg konsiderohet nga shumë studiues si kompozitori që arriti më mirë se kushdo tjetër të shkrijë në një të vetme shprehjen individuale dhe rigorozitetin formal, duke krijuar një nga modelet më të përkryera të modernizmit muzikor evropian.
Figura të rëndësishme të modernizmit muzikor:
- Richard Strauss
- Arnold Schoenberg
- Alban Berg
- Anton Webern
- Igor Stravinsky
shkodrazone.com 