Nga Qamil Gjyrezi

Në kuadër të veprimtarive shkencore dhe artistike, Komisioni i Përhershëm i Arteve pranë Akademisë së Shkencave të Shqipërisë organizoi një leksion shkencor kushtuar veprimtarisë dhe kontributit të akademikut Zeqirja Ballata, nën moderimin e Dr. Denis Bizhgës. Në kuadër të ‘Lectio Magistralis’ kushtuar akademikut Zeqirja Ballata, kompozitori Jetmir Zaganjori theksoi se qëllimi i kumtesës ishte trajtimi analitik i jetës, veprës dhe kontributit të tij në muzikologjinë dhe krijimtarinë muzikore shqiptare.

Zëvendësdekania e Fakultetit të Muzikës në Universitetin e Arteve, prof. asoc. Silvana Skënderi në fjalën e hapjes të veprimtarinë shprehu kënaqësinë dhe mirënjohjen për organizatorët e leksionit akademik kushtuar një figure të shquar të muzikës dhe mendimit muzikologjik shqiptar. Ajo vlerësoi veçanërisht Akademinë e Shkencave të Shqipërisë për mbështetjen dhe për krijimin e vazhdueshëm të hapësirave për diskutime dhe veprimtari shkencore në fushën e arteve. Aktiviteti u mbyll me interpretime muzikore. Silvana Skënderi interpretoi në piano veprën “Jehonë nga Bjeshkët e Nemuna”, ndërsa, në një interpretim të përbashkët në piano dhe fizarmonikë nga Silvana Skënderi dhe Elton Balla, u soll vepra “Canticum Scodrense”.

Lectio magistralis e Zaganjorit ishte një prezantim shumë i mirë, punë doktorature me argumenta muzikologjik për kompozitorin dhe akademikun Zeqirja Ballata. Pjesët e kompozitorit Zeqirja Ballata të mbështetura në teknikat kompozicionale të serializmit, përfaqësuar nga Arnold Schoenberg u interpretuan me profesionalizëm nga Profesoreshë Silvana Skënderi në piano dhe Profesor Elton Balla në fizarmonikë.

Serializmi tek Ballata, strategji kuptimore për të kaluar nga tradita në modernitet

Ndikimi i serializmit të Arnold Schoenberg dhe i të ashtuquajturës Shkolla e Dytë Vjeneze mund të lexohet në mënyrë shumë interesante në planin semiotik. Në thelb, serializmi (organizimi i tingujve në seri/dodekafoni) tek Ballata nuk është thjesht teknikë kompozicionale, por një kod i ri shenjash muzikore. Nëse në muzikën tradicionale shqiptare kuptimi ndërtohet mbi melodinë dhe modalitetin, tek serializmi: çdo tingull fiton vlerë si pjesë e një sistemi të rregullt dhe racional, duke e zhvendosur kuptimin nga emocioni i drejtpërdrejtë drejt strukturës abstrakte.

Semiotikisht, kjo krijon një tension shumë interesant tek Ballata: nga njëra anë kemi kujtesën folklorike (shenja të njohura kulturore), nga ana tjetër kemi gjuhën seriale, e cila është universale, por më e ftohtë dhe konceptuale. Ky bashkim prodhon një lloj “dy-gjuhësie muzikore”: Zeqirja Ballata flet njëkohësisht në gjuhën e identitetit dhe në gjuhën e modernizmit europian. Në këtë kuptim, ndikimi i Schoenberg-ut nuk duhet parë si imitim, por si: një instrument semiotik, që i lejon Ballatës të transformojë materialin shqiptar në një diskurs bashkëkohor ndërkombëtar. Pra, serializmi tek ai bëhet: jo vetëm mënyrë organizimi e tingujve, por një strategji kuptimore për të kaluar nga tradita në modernitet.

Jetmir Zaganjori, si ndërmjetës i kuptimeve muzikore midis traditës dhe reflektimit bashkëkohor

Studjuesi dhe kompozitori Jetmir Zaganjori, në një qasje semiotike, nuk paraqitet thjesht si kompozitor apo studiues, por si ndërmjetës i kuptimeve muzikore midis traditës dhe reflektimit bashkëkohor. Prezantimi i tij mbi Zeqirja Ballata mund të lexohet si një akt “ri-shenjëzimi” (re-signification), ku muzika e Ballatës nuk trajtohet vetëm si strukturë tingujsh, por si tekst kulturor që bart kode identitare, historike dhe estetike.

Zaganjori, në këtë kontekst, vepron si një interpretues i dytë i shenjës muzikore: ai nuk krijon tingull, por krijon kuptim mbi kuptimin. Diskursi i tij doktoral mund të shihet si një proçes ku: muzika e Zeqirja Ballatës bëhet shenjues (signifier), ndërsa analiza muzikologjike dhe estetike e Zaganjorit prodhon të shenjuarën (signified) në një nivel më të artikuluar teorik.

Në këtë prizëm, Jetmir Zaganjori ndërton një ‘metatekst’ muzikor, ku identiteti kosovar i Ballatës nuk është vetëm temë, por kod semiotik që lidhet me kujtesën kolektive, rezistencën kulturore dhe modernitetin ballkanik. Ajo që e bën interesante figurën e Zaganjorit është se ai operon në kufirin midis: kompozimit si akt krijues, dhe analizës si akt interpretues, duke krijuar një figurë hibride: kompozitor–studjues, semiolog, kandidat për doktor arti dhe shkence.

Mund të thuhet se në këtë prezantim, Jetmir Zaganjori nuk flet vetëm për Ballatën, ai artikulon një diskurs mbi vetë muzikën shqiptare si sistem shenjash, duke e ngritur atë nga praktikë artistike në një formë të mendimit kulturor.

Stili i Zeqirja Ballatës, një sistem i ndërthurur shenjash midis traditës dhe modernitetit

Stili i Zeqirja Ballata mund të lexohet shumë qartë në planin semiotik si një sistem i ndërthurur shenjash midis traditës dhe modernitetit. Në thelb, Ballata ndërton një gjuhë muzikore ku: materiali folklorik (sidomos ai shqiptar/kosovar) funksionon si shenjues primar, pra si një kod i njohur kulturor; ndërsa përpunimi i tij përmes teknikave bashkëkohore krijon një ri-shenjëzim, duke e zhvendosur kuptimin nga lokalja drejt universales.

Semiotikisht, kjo do të thotë se muzika e tij nuk është thjesht “kombëtare”, por një tekst i dyfishtë: në sipërfaqe – identitet, rrënjë, kujtesë kolektive; në thellësi – abstraksion, tension modern, kërkim estetik. Një element i rëndësishëm i stilit të tij është përdorimi i: modalitetit ballkanik, që funksionon si një kod identitar (një “gjuhë” e njohur për dëgjuesin shqiptar); strukturave të lira formale, që shpesh shmangin narrativën klasike lineare, duke krijuar një ndjesi fragmentimi, tipike për muzikën moderne.

Në këtë kuptim, Ballata mund të shihet si një kompozitor që operon me dialektikën e shenjës muzikore: -stabiliteti i traditës-shpërbërja moderne, -melodia si kujtesë-tingulli si eksplorim. Një tjetër aspekt interesant është raporti i tij me heshtjen dhe densitetin tingullor: këto nuk janë thjesht elemente teknikë, por shenja semantike që krijojnë tension emocional, një lloj “diskursi të nënkuptuar” që flet për historinë, identitetin dhe shpesh edhe për traumën kolektive.

Si përmbledhje, stili i Ballatës është: polisemik (me shumë kuptime), intertekstual (dialogon me folklorin dhe muzikën europiane), dhe simbolikisht i ngarkuar, ku çdo element muzikor mund të lexohet si shenjë kulturore. Jetmir Zaganjori pikërisht këtë kompleksitet përpiqet ta deshifrojë: jo vetëm si muzikë për t’u dëgjuar, por si tekst për t’u lexuar.