Nga Qamil Gjyrezi

Pjesën për violë dhe tam-tam (gong), “Ars Moriendi”, kompozitori i shquar shqiptar Kujtim Laro e kompozoi disa muaj para se të ndahej nga jeta. Profesori dhe violisti Arben Llozi ka bashkëpunuar me kompozitorin gjatë procesit krijues të kësaj vepre dhe ka siguruar instrumentin tam-tam (gong), për ta interpretuar sa më besnikërisht sipas konceptit artistik të autorit.

Në këtë vepër, viola tingëllon si një orkestër me shumë zëra. Iso-polifonia, pizzicato-ja, harmonikët, legato-ja, akordet dhe teknikat violinistike ndërthuren për të transmetuar ndjenjat dhe emocionet e kompozitorit Kujtim Laro.

Kujtim Laro (1947–2004) lindi në maj të vitit 1947 në qytetin e Vlorës. Studimet e larta i përfundoi në vitin 1970 në Institutin e Lartë të Arteve dhe më pas shërbeu për shumë vite si pedagog në Akademinë e Arteve. Ai ka punuar gjithashtu si drejtor artistik pranë Ansamblit të Ushtrisë.

Laro mbante titujt “Artist i Merituar” dhe “Naim Frashëri” i Klasit të Parë. Ai ka lënë pas rreth 35 kolona zanore filmash shqiptarë, dhjetëra këngë festivalesh dhe një krijimtari të pasur muzikore. Në kujtesën e shqiptarëve ai mbetet veçanërisht si kompozitor filmash. Firmën e tij e mbajnë kolonat zanore të filmave të njohur si “I teti në bronz”, “Në fillim të verës”, “Lulëkuqet mbi mure”, “Udha e shkronjave”, “Liri a vdekje”, “Nëntori i dytë”, “Militanti”, “Vendimi”, “Yjet e netëve të gjata”, “Nusja dhe shtetrrethimi”, “Partizani i vogël Velo”, “Fletë të bardha” etj.

Krijimi i tij i fundit ishte muzika e filmit “Lule të kuqe, lule të zeza”. Ai u nda nga jeta në vitin 2004.

Analizë semiotike e shkurtër e veprës “Ars Moriendi” për violë dhe tam-tam

Vetë titulli “Ars Moriendi” (“Arti i Vdekjes”) është shenja e parë semantike e veprës. Ai i referohet traditës mesjetare të meditimit mbi fundin e jetës dhe kalimin drejt një realiteti tjetër shpirtëror.

Në planin semiotik, viola shndërrohet në një subjekt rrëfimtar, pothuajse si një orkestër e tërë. Përmes regjistrave të ndryshëm, akordeve, harmonikëve dhe kontrasteve dinamike, ajo krijon iluzionin e shumë zërave që dialogojnë mes tyre. Kështu, viola nuk paraqet vetëm një instrument, por simbolizon njeriun përballë fatit, kujtesës dhe përjetësisë.

Tam-tami, nga ana tjetër, funksionon si një shenjë e kohës dhe e pashmangshmërisë. Goditjet e tij të rralla dhe të errëta ngjajnë me trokitjet e fatit ose me jehonën e një bote metafizike. Ai nuk dialogon me violën në mënyrë melodike, por krijon një hapësirë rituale ku zhvillohet drama muzikore.

Semiotikisht, mund të ndërtohet kjo skemë kuptimore:

  • Viola → individi, ndërgjegjja, kujtesa;
  • Tam-tami → koha, fati, vdekja, e panjohura;
  • Heshtjet → kufiri ndërmjet jetës dhe transcendencës.

Zgjerimi i tingullit të violës si orkestër

Në interpretimin e Arben Llozit, tingulli i violës fiton një dimension orkestral. Instrumenti nuk dëgjohet më si një zë i vetëm, por si një univers tingullor që lëviz ndërmjet monologut dhe korit të brendshëm. Kjo e bën violën një shenjë të vetmisë njerëzore, por njëkohësisht edhe të pasurisë së botës së saj shpirtërore.

“Ars Moriendi” paraqet udhëtimin simbolik të qenies njerëzore drejt përballjes me fundin. Viola është zëri i shpirtit, ndërsa tam-tami është shenja e kohës së pakthyeshme. Bashkimi i tyre krijon një ritual muzikor ku tingulli bëhet reflektim mbi jetën, kujtesën dhe përjetësinë.

Viola si shenjë e ndërgjegjes njerëzore

Vepra “Ars Moriendi” e Kujtim Laros lejon një qasje të tillë semiotike, sepse ndërton kuptimin jo vetëm përmes melodisë, por edhe përmes simbolikës së timbrit, heshtjes dhe hapësirës akustike.

Viola, në interpretimin e Arben Llozit, nuk përfaqëson vetëm instrumentistin, por shndërrohet në shenjë të vetë kujtesës kulturore. Tingulli i saj duket sikur mbart shtresa përvoje, vuajtjeje dhe meditimi. Kur viola tingëllon si orkestër, kemi një fenomen semiotik ku “një zë” bëhet “shumë zëra” – një metaforë e njeriut që mban brenda vetes historinë, kujtimet dhe dialogun me të shkuarën.

Në këtë kuptim, mund të thuhet se:

Në “Ars Moriendi”, viola tejkalon funksionin instrumental dhe shndërrohet në një shenjë të ndërgjegjes njerëzore, ndërsa hapësira tingëllore që krijon sugjeron një polifoni simbolike të kujtesës dhe ekzistencës.

Aforizmi i njohur latin “Vita brevis, ars longa” (“Jeta është e shkurtër, arti është i gjatë”) lidhet fillimisht me mjekësinë dhe në formën e tij të plotë shprehet: “Jeta është e shkurtër, arti i gjatë, mundësia kalimtare, eksperimenti i pabesë dhe gjykimi i vështirë.”

Kjo thënie duket se gjen një vërtetim të veçantë në veprën “Ars Moriendi” të Kujtim Laros. Në interpretimin mjeshtëror të Arben Llozit, muzika fiton kuptime të reja semantike, duke e zgjatur përtej kohës idenë artistike të kompozitorit. Kështu, krijimi i Laros vazhdon të jetojë përmes interpretimit, duke dëshmuar se arti i vërtetë nuk vdes kurrë.