Mark Dema ishte një nga figurat më të veçanta të kulturës shqiptare të shekullit XX, profesor, përkthyes, studiues i letërsisë klasike dhe intelektual që përjetoi persekutimin e regjimit komunist për shkak të bindjeve dhe formimit të tij kulturor.

Lindi në Shkodër në vitin 1920, në një familje thellësisht besimtare. Që në fëmijëri u edukua në frymën e traditës katolike dhe për gjashtë vite ndoqi studimet në Kolegjin e Jezuitëve. Pikërisht në këtë institucion u formësuan dy pasionet që do ta shoqëronin gjatë gjithë jetës: teologjia dhe letërsia.

Në moshën 16-vjeçare u transferua në Romë, ku vazhdoi studimet në Kolegjin Urban të Propaganda Fide. Aty kreu studimet për teologji, u diplomua në filozofi me një temë mitologjike dhe ndoqi njëkohësisht Fakultetin e Letrave. Megjithëse kishte ndjekur formimin kishtar, ai vendosi të mos merrte urdhrat e shenjtë dhe të përkushtohej ndaj mësimdhënies, profesion që e tërhiqte më shumë dhe që i jepte mundësinë të transmetonte tek brezat e rinj dashurinë për dijen dhe kulturën.

Për një periudhë punoi si mësues në shkollën e mesme “Giacomo Leopardi” në Romë, por malli për familjen dhe vendlindjen e shtyu të kthehej në Shqipëri. Në vitin 1944, së bashku me dy priftërinj shqiptarë, u kthye në Shkodër, pa e ditur se vendi po hynte në një nga periudhat më të errëta të historisë së tij. Dy bashkëudhëtarët e tij do të pushkatoheshin më vonë nga regjimi komunist.

Pas kthimit, fillimisht punoi për disa muaj në Bibliotekën Kombëtare në Tiranë. Më pas u emërua profesor i gjuhës dhe letërsisë latine në Gjirokastër. Pikërisht aty do të niste përplasja e tij me regjimin. Gjatë procesit gjyqësor ndaj At Anton Harapit, studentë të nxitur politikisht e pyetën për mendimin e tij. Përgjigjja e Mark Demës ishte e thjeshtë dhe e sinqertë:

“Si politikan nuk e njoh, por si shkrimtar është shumë i mirë.”

Kaq mjaftoi që ai të largohej nga arsimi. U rikthye në Shkodër dhe u detyrua të kryente punë të rënda fizike në sektorin e ndërtimit dhe të rrugëve. Më pas do të përjetonte transferime të vazhdueshme, survejim, akuza politike dhe përndjekje sistematike.

Megjithatë, në mes të kësaj klime represive, Mark Dema gjeti strehë tek puna shkencore dhe përkthimi. I nxitur nga miku i tij, përkthyesi i njohur Pashko Gjeçi, ai iu përkushtua përkthimit të veprës madhore të Virgjilit, “Eneida”. Për më shumë se 14 vjet punoi me përkushtim të jashtëzakonshëm mbi këtë projekt, duke synuar një përkthim të drejtpërdrejtë nga latinishtja, gjë që deri atëherë mungonte në gjuhën shqipe.

Familjarët kujtojnë se ai mund të kalonte ditë të tëra duke kërkuar fjalën më të saktë ose shprehjen më të përshtatshme. Perfeksionizmi i tij dhe njohja e thellë e gjuhëve klasike e bënë këtë përkthim një nga kontributet më të rëndësishme të kulturës shqiptare në fushën e letërsisë antike.

Megjithëse studentët e vlerësonin dhe e adhuronin si pedagog, regjimi vazhdonte ta mbante nën vëzhgim. Më 5 nëntor 1971, në Durrës, ai u arrestua me akuzat për “tradhti të lartë ndaj atdheut në formën e spiunazhit” dhe “agjitacion e propagandë”. Bashkë me të u arrestua edhe bashkëshortja e tij, Terezina Dema, e akuzuar për “agjitacion e propagandë” dhe “mosdenoncim të veprimtarisë së bashkëshortit”.

Pas shtatë muajsh hetuesie të ashpër, të shoqëruar me dhunë dhe tortura, në korrik të vitit 1972 u zhvillua gjyqi kundër tyre në Tiranë. Si shumë procese të tjera politike të kohës, edhe ky u mbyll me një vendim të paracaktuar. Mark Dema u dënua me 17 vjet burg, ndërsa bashkëshortja e tij me 4 vjet.

Edhe gjatë viteve të burgimit ai nuk u shkëput nga puna intelektuale. Njohuritë e tij të gjera u përdorën në administrimin dhe hartimin e dokumenteve brenda sistemit penitenciar. Për regjimin, dënimi i tij shërbeu si një mjet për të mbjellë frikë; për kulturën shqiptare, ai mbeti simbol i intelektualit që nuk pranoi të hiqte dorë nga liria e mendimit.

Pas viteve të burgut, Mark Dema vazhdoi të punonte në heshtje mbi veprën e tij. Përkthimi i “Eneidës” së Virgjilit u botua më 1996, duke përmbushur një ëndërr dhe një punë shumëvjeçare. Ai ishte gjithashtu frymëzues për Guljelm Dedën në përkthimin e veprës së Ariostos “Orlando Furioso”, duke e konsideruar përkthimin si mënyrën më të mirë për t’i rezistuar vuajtjeve të internimit dhe izolimit.

Jeta e Mark Demës përmbledh historinë e një brezi intelektualësh shqiptarë të cilët, megjithëse u përndoqën dhe u dënuan, nuk reshtën së punuari për kulturën kombëtare. Ai mbetet një figurë e rëndësishme e traditës shkodrane, një pedagog i admiruar, përkthyes i shkëlqyer dhe dëshmi e gjallë e qëndresës së mendimit të lirë përballë diktaturës.