Nga Jetmir Zaganjori

Libri “Studim për muzikologjinë psikoanalitike” i Qamil Gjyrezit ndërton një panoramë të gjerë të mendimit muzikor modern dhe bashkëkohor. Para se të ndalem në temën time, duhet theksuar se Gjyrezi është një zë i rëndësishëm i jetës muzikore në Shkodër dhe më gjerë. Si pedagog, instrumentist, muzikolog dhe organizator, ai ka kontribuar ndjeshëm në forcimin e rolit të muzikës dhe edukimit muzikor. Ky libër vjen në vazhdën e interesimeve të tij muzikologjike dhe zgjeron fushën e kërkimit drejt një qasjeje ndërdisiplinore.

Në këtë studim përfshihen, ndër të tjera, figura kompozitorësh si Olivier Messiaen, Henri Pousseur, Luciano Berio, Paul Hindemith, George Crumb, Bernard Krause, Erkki Kurenniemi, Ned Lagin dhe të tjerë. Kjo tregon qartë se muzikologjia psikoanalitike nuk trajtohet si një rrymë e izoluar, por si një fushë në dialog të vazhdueshëm me zhvillimet estetike dhe teknologjike të shekullit XX.

Brenda kësaj panorame, autori ndalet edhe te Karlheinz Stockhausen dhe Pierre Boulez. Për Stockhausen-in, ai veçon Klavierstück XI si një vepër me strukturë të lëvizshme, ku renditja e fragmenteve mbetet e hapur dhe përcaktohet nga interpretuesi. Megjithatë, materiali mbetet i organizuar në mënyrë rigoroze seriale. Pra, hapja ndodh në nivelin makroformal, jo në atë parametral. Kjo përputhet me konceptin e “veprës së hapur” të Umberto Eco-s: një shumësi mundësish brenda një sistemi të projektuar. Interpretuesi nuk krijon material të ri, por aktivizon rrugë të paracaktuara; kontrolli nuk zhduket, por shpërndahet.

Në rastin e Boulez-it, Gjyrezi përqendrohet te Sonata nr. 3 për piano, ku struktura ndërtohet përmes formantëve si “Antifoni”, “Tropë”, “Constellation”, “Strophe” dhe “Séquence”. Kjo nuk është një formë spontane, por rezultat i një disipline të rreptë strukturore që buron nga mendimi serial dhe reflektimi teorik i vetë kompozitorit. Edhe fakti që vepra mbetet e papërfunduar nuk paraqet krizë, por një mënyrë për të ruajtur kontrollin mbi sistemin: forma e hapur shfaqet si një labirint i projektuar.

Këto raste na çojnë drejt një tensioni metodologjik: si mund të lexohet psikoanalitikisht një muzikë me një nivel kaq të lartë kontrolli strukturor? Në këtë pikë, subjekti nuk shfaqet në përmbajtje simbolike, por në tensionin midis sistemit dhe hapjes së tij.

Në këtë drejtim, mendimi i Theodor W. Adorno-s është ndihmues: modernizmi muzikor e internalizon konfliktin midis sistemit dhe subjektit në vetë strukturën e tij. Forma e hapur te Boulez dhe Stockhausen nuk përbën shkatërrim të serializmit, por transformim të tij. Serializmi, në një farë mënyre, e çan vetveten për të mbijetuar.

Në përfundim, libri i Gjyrezit hap një dialog të rëndësishëm midis muzikës dhe psikoanalizës. Rasti i serializmit të avancuar sugjeron se subjekti nuk është i dukshëm në mënyrë të drejtpërdrejtë, por i inkorporuar në strukturë. Kështu, muzikologjia psikoanalitike nuk dobësohet, por zhvendoset drejt analizës së tensionit strukturor. Pikërisht aty, në kufirin mes sistemit dhe hapjes së tij, shfaqet një nga dimensionet më të thella të modernizmit muzikor të pasluftës.