Një ishull i mistershëm në zemër të Drinit, që ruan rrënojat e një qyteti dikur të lulëzuar.

Vetëm pak kilometra larg Shkodrës, në juglindje të saj, ndodhet një nga pasuritë më të veçanta historike të veriut të Shqipërisë: Sarda, qyteti mesjetar i ndërtuar mbi kodrën e Shurdhahut. Sot, ky vendbanim i lashtë është i fshehur pjesërisht nën ujërat e liqenit të Vaut të Dejës, duke krijuar një pamje magjepsëse që tërheq studiues, eksplorues e turistë.

Një qytet me histori të hershme

Sarda u formua si vendbanim i vogël në prag të mesjetës dhe njohu zhvillim të vrullshëm në shekujt X-XI. Para ndërtimit të hidrocentralit, qyteti ishte i rrethuar nga lumi Drin në tri anë, duke e bërë një pikë strategjike me mbrojtje natyrore. Emrat e tij përmenden në dokumente kishtare si Sardencis, Sardania e Sardanie.

Në shekujt e parë të ekzistencës, Sarda funksiononte si kështjellë. Më pas, ajo u kthye në një qytet të mirëfilltë mesjetar, me strukturë urbane, institucione fetare dhe banesa të organizuara.

Qendër e rëndësishme kishtare

Gërmimet arkeologjike të viteve ’60 zbuluan se Sarda kishte të paktën 7 kisha brenda mureve, ndërsa jashtë tyre janë identifikuar edhe tre të tjera. Prania e madhe e kishave nuk ishte rastësore: Sarda ishte seli episkopale dhe bënte pjesë në Dioqezën e Sapës deri në vitin 1491.

Në këtë qytet kanë shërbyer emra të njohur të kishës shqiptare si Marin Bici dhe Gjergj Bardhi, ndërsa studiues si A. Meksi evidentojnë deri në 11 kisha në këtë zonë, përfshirë Kishën e Zojës, të Shën Andoit, Shën Palit, Shën Kollit e të tjera.

Banesa, rrugë dhe jeta urbane

Sarda kishte një strukturë të qartë urbane me banesa dykatëshe, të ndërtuara me gurë dhe të mbuluara me rrasa. Rrugët ishin të ngushta e të çrregullta, pa sheshe publike, ndërsa banesat nuk kishin oxhaqe apo sistem kanalizimi – dëshmi e një jete të thjeshtë, por funksionale.

Karakteristikë dalluese e Sardës në fillimet e saj ishte se nuk kishte një kështjellë të veçantë, si shumë qytete të tjera mesjetare. Kjo i jep asaj një fizionomi unike.

Nga lavdia në harresë… dhe në ringjallje turistike

Pas pushtimit osman, në vitin 1491, qyteti nisi të bjerë në harresë. Por ndërtimi i hidrocentralit të Vaut të Dejës në shekullin XX i dha një tjetër identitet: Sarda sot është një ishull, me muret rrethues të poshtëm të përmbytur, por me një magji të papërshkrueshme.

Kodra e Shurdhahut dhe rrënojat e Sardës përbëjnë një potencial të jashtëzakonshëm turistik. Zona është ideale për eksplorim me varka, kanoe, piknikë, shëtitje, fotografi e dokumentarë historikë. Itinerare të tilla si Vau i Dejës – Lisna – Shurdhah – Shpella e Pëllumbave janë gjithnjë e më të kërkuara nga turistët vendas dhe të huaj.

Sarda nuk është thjesht një ishull, por një copëz e gjallë e historisë shqiptare që pret të rizbulohet.