Në historinë e muzikës shqiptare, pak emra kanë arritur të ndërthurin me aq elegancë disiplinën e muzikës klasike me shpirtin e gjallë të traditës popullore sa Tonin Daija (1927–2008). Një figurë poliedrike: violinist, dirigjent, pedagog dhe studiues, Daija mbetet një nga kolonat e kulturës shkodrane dhe kombëtare.

Fillimet midis Kishës dhe Bandës

I lindur në Shkodër më 28 mars 1927, udhëtimi i tij muzikor nisi që në moshën 5 vjeçare. Formimi i tij i parë u gatua në mjediset kulturore më prestigjioze të kohës: Korin e Kishës Françeskane dhe Shoqninë Antoniane.

Nën drejtimin e mjeshtrit të madh Prenkë Jakova, ai nisi të studionte pistonin në moshën 10-vjeçare, ndërkohë që paralelisht ushtrohej në violinë. Ky edukim i hershëm me partiturat e Schubert-it, Mozart-it dhe Beethoven-it do t’i krijonte atij një bazë të fortë akademike, e cila do t’i shërbente gjatë gjithë jetës.

Kontributi si organizator dhe dirigjent

Tonin Daija nuk ishte vetëm një interpretues, por një organizator i lindur. Gjatë viteve të shërbimit ushtarak në Elbasan (1959-1960), ai arriti të krijonte një ansambël të plotë artistik, duke fituar çmime kombëtare.

Megjithatë, lidhja e tij më e fortë mbeti me Radio Shkodrën. Për 13 vite me radhë, ai drejtoi Orkestrinën Popullore, ku ra në kontakt të drejtpërdrejtë me korifejtë e këngës shkodrane si Bik Ndoja, Shyqyri Alushi e Karlo Pali. Gjatë kësaj periudhe, ai bëri një punë titanike duke transkriptuar mbi 200 këngë popullore, duke i shpëtuar ato nga harresa dhe duke u dhënë një format profesional muzikor.

Pedagogu dhe studiuesi i pasionuar

Pas studimeve në Konservatorin e Tiranës, Daija u rikthye në mësimdhënie, duke lënë gjurmë në shkollën e muzikës “Prenkë Jakova”. Ai nuk u mjaftua me praktikën, por u thellua në studime teorike që sot konsiderohen si gurë themeli për etnomuzikologjinë shqiptare: studimet mbi metrikën e këngës së Veriut, analiza e polifonisë së Jugut në raport me homofoninë e Veriut dhe sistemimi i 100 këngëve qytetare shkodrane.

Amaneti i fundit: Fishta dhe Muzika

Në vitet e tij të fundit, Tonin Daija ishte i preokupuar me një projekt madhor: lidhjen e poezisë epike të Gjergj Fishtës me muzikën popullore. Megjithëse u përball me vështirësi financiare dhe herë pas here me indiferencën e institucioneve, ai kurrë nuk e humbi optimizmin. Shprehja e tij, “Shpresojmë, deri sa kemi jetë kemi shpresë”, dëshmon për shpirtin e tij të palodhur.

Tonin Daija u nda nga jeta më 28 shkurt 2008, duke lënë një trashëgimi të pasur që vazhdon të frymëzojë brezat e rinj të muzikantëve. Ai nuk ishte thjesht një muzikant, por një arkivist i shpirtit shqiptar, që diti të kthejë melodinë e rrugicave të Shkodrës në art universal.

Ky artikull bazohet në kujtimet dhe shënimet e Ferid N. Balës mbi jetën e Tonin Daijës.